سیاستسنجی: شهرداریها و دوراهی کیفیت-هزینه

سیاستسنجی: شهرداریها و دوراهی کیفیت-هزینه

بهروز نصرآزادانی: مدیر هماهنگی و نظارت شهرداری اصفهان

از جمله مهمترین سیاستهای مدیران و برنامهریزان هر شهری، بهبود «کیفیت زندگی شهری» برای شهروندان، گردشگران، سرمایهگذاران و دیگر مخاطبین آنجاست. اما هر شهری دارای مکانهای خاص و گسترده، اقشار گوناگون و پراکنده، خدمات متنوع و زیرساختهای متفاوت برای خدماترسانی باکیفیت به شهروندان و دیگر مشتریان خود در قشرها و گروههای مختلف است. بنابراین، با توجه به منابع محدود در اختیار، کلیدیترین پرسش در حوزه خطمشیگذاری و سیاستگذاری شهری همراه با دهها مولفه دیگر آنست که چه سطحی از کیفیت را با چه میزان هزینه، در کجا و به کدام گروه از مخاطبان شهر میتوان ارائه داد؟!

با نگاهی کلنگر به شهرهای ایران، هر بینندهای متوجه خواهد شد که سیاست نانوشته اکثر شهرداریها به عنوان کانون اصلی مدیریت شهری در نبود منابع کافی، «خدماترسانی حداکثری» است که بالطبع در سایه فدا شدن کیفیت در شهر رخ میدهد. تعدد و کثرت بسیار بالای وظایف شهرداریها در کنار انبوه وظایفی غیررسمی که شهرداریها برای رضایتمندی مردم بر عهده میگیرند، در زیر اهرم انتظارات هر دمافزون مردم و تورم و هزینههای افسارگسیخته اداره شهر، این سیاست را بیش از پیش تقویت میکند. در عمل نیز مشاهده میکنیم که به رغم اهداف برخی از شهرها مثلاً در حوزه گردشگری، هیچیک از فضاهای عمومی و پیرامونی مراکز گردشگری ما دارای کیفیت برجسته و قابل رقابت با فضاهای عمومی شهرهای گردشگرپذیر دنیا نیست؛ و برای میزبانی از گردشگران به تأمین حداقلی برخی از زیرساختها و خدمات اکتفا کرده و انتظار داریم گوی سبقت را از رقبا در این حوزه برباییم.

در سامانه حمل و نقل عمومی نیز به همین منوال است؛ بجای آنکه بهترین اتوبوسهای شهری را در محدوده معینی از شهر برای جابجایی مردم فراهم نماییم؛ سعی میکنیم در کل سطوح معابر شهری حداکثر تعداد اتوبوس رفت و آمد کند، ولو آنکه ظاهر مطلوب، سیستم تهویه مناسب، فیلترهای ضدآلایندگی و غیره را نداشته باشد. شاید یک سیاست جایگزین آن باشد که در پهنهای از شهر فقط بهترین اتوبوسها و در پهنهای دیگر فقط بهترین تاکسیهای شهر ارائه خدمت کنند؛ تا این که در همه سطوح شهر تاکسیها و اتوبوسهای فرسوده در حال رقابت بر سر مسافر باشند.

برای مثال دیگر، آیا باید صرفاً برای عبور و مرور ساده، کل سطح معابر شهر را بدون زیرسازی، تسطیح، شیببندی و دیگر امور عمرانی لازم آسفالت نمود؟ (اتفاقی که عملاً در بسیاری از شهرها رخ میدهد) یا این که بخشی از شهر را با بهترین کیفیت عمرانی با طول عمر بسیار بالا آسفالت نماییم؟ سیاستگذاری شهری واقعاً کار بسیار بغرنج و تنشزایی است. به سختی میتوان از بین خطمشیها و سیاستهای گوناگون، یکی را برگزید و در گام بعدی شدت و میزان اجرای آن سیاست را نیز تعیین کنید. شما بجای سیاستگذار، چه انتخاب و گزینهای را در پیش میگرفتید؟

به جرأت میتوان گفت که شهرها به دلیل نبود نظام یکپارچه سیاستگذاری و مدیریت شهری از یک سو و نبود برنامهریزی راهبردی و رهیافتهای مشخص برای ایجاد مزیتهای رقابتی یا بهرهگیری هوشمندانه از مزیتهای نسبی خود از سوی دیگر، عملاً با «بیسیاستی» و گمراهی در هزارتوی کیفیت-هزینه اداره میشوند.

شاهد این ادعا اول کیفیت مکانها و محصولات بخش خصوصی در کشورمان و دوم کیفیت فضاهای عمومی و خدمات شهرهای پرآوازه دنیا در قیاس با همتای مکانها و خدماتی است که شهرداریها عرضه میکنند. در پاسخ به این وضعیت، در سطح کلان سیاستگذاری شهری میتوان به عرضه محدود خدمات یا آمادهسازی چند مکان محدود با حداکثر کیفیت حتی فراتر از استانداردهای جهانی برای ایجاد مزیت رقابتی یا یادسازی (برندینگ) شهری مبادرت کرد. این امر به ایجاد یک یا چند نقطه لنگرگاهی یا طرح محرک توسعه در شهر کمک خواهد کرد تا با اتکای به آنها بتوان نقشه راه پیشرفت و تعالی را گام به گام پشت سر گذاشت.

در مقابل، اگر سیاست عرضه حداکثری خدمات با کیفیت محدود و حداقلی در شهر اتخاذ گردد، همه خدمات به دست مشتریانش خواهد رسید ولی موجبات موفقیت در عرصه رقابتهای بینشهری یا هویتمندی یا غرور شهروندی را فراهم نخواهد کرد. این انتخاب، در دهههای گذشته در بیشتر شهرها منجر به تعریف پروژههای متعددی شده است که شوربختانه هر کدام دهها سال است به دلیل نبود منابع دچار توقف یا عقبافتادگی در خور توجهی از برنامهها شده است. برای نمونه، پروژه مصلی شهر، خطوط قطار شهری، مرکز نمایشگاههای بینالمللی، سالن یا تالار شهر، شهربازی، و غیره که در شهرهای بزرگ ایران هر کدام سالها و حتی دهها سال است به بهرهبرداری نرسیدهاند. شاید پیشینیان ما با چنین استدلالی به ضربالمثل «یک ده آباد بهتر از صد شهر خراب» رسیدهاند.

در این ارتباط میتوان به مدیران و برنامهریزان شهری پیشنهاد داد برای نتیجهبخشی و برونرفت شهرها از چالشها و مشکلات فزاینده خود، علاوه بر سیاستپژوهیهای دیگر با یک سیاستسنجی دقیق و عمیق بر سر دوراهی کیفیت-هزینه، انتخاب بهینهای را برای شهر رقم بزنند. تاکنون هیچ نظرسنجی از شهروندان در شهری انجام نشده است که آیا آنها کیفیت را بر هزینه اندک ترجیح میدهند یا میخواهند کیفیت را فدای هزینه کنند؟! برای خطمشیگذاری یا سیاستگذاری شهری این نظرسنجی، پیشران مناسبی به شمار میرود.

سیاستسنجی میکوشد تا خلاءهای سیاستی شهر و شهرداری را با شهروندان و کارکنان شهرداری به اشتراک گذارد. شما میتوانید نظرات خود پیرامون موضوع و یادداشت فوق یا تحلیلهای خود درباره دیگر سیاستهای شهری را از طریق تلفن 32344390 با مدیریت هماهنگی و نظارت شهرداری اصفهان در میان بگذارید.